واکسن هاری (Rabies Vaccine) تنها سد دفاعی انسان در برابر یکی از خطرناکترین و مرگبارترین بیماریهای ویروسی جهان است که سیستم عصبی مرکزی را هدف قرار میدهد. از آنجا که بیماری هاری پس از ظهور علائم بالینی هیچ درمان قطعی ندارد و 100٪ منجر به مرگ میشود، واکسیناسیون به دو صورت پیشگیرانه (برای گروههای پرخطر) و اضطراری (بلافاصله پس از گزیدگی) نقشی حیاتی در بقای انسان ایفا میکند. این واکسن با تحریک سیستم ایمنی در دوره نهفتگی ویروس، از رسیدن عامل بیماریزا به مغز جلوگیری کرده و جان فرد را نجات میدهد.
مجله سلامت پزشک شهر با ارائه مطالب، به شما در انتخاب بهترین راهکار برای سلامتی خود کمک میکند. اما فراموش نکنید که این اطلاعات صرفا جهت آگاهی است و جایگزین نظر پزشک معالج شما نیست. برای تشخیص و جراحی باید به پزشک مراجعه کنید.
ویروس هاری و ضرورت واکسیناسیون بهموقع
هاری یک بیماری عفونی خطرناک است که میان انسان و حیوانات مشترک بوده و اغلب از طریق حیوانات گوشتخوار مانند سگ، گربه، گرگ، روباه و همچنین خفاش به انسان منتقل میشود.
- دوره کمون بیماری: فاصله زمانی بین ورود ویروس به بدن تا بروز علائم بالینی میتواند بسیار متغیر باشد و از چند روز تا چندین ماه ادامه پیدا کند.
- نقش حیاتی زمان در واکسیناسیون: اثرگذاری واکسن هاری تنها زمانی امکانپذیر است که در دوره نهفتگی تزریق شود و قبل از رسیدن ویروس به سیستم عصبی مرکزی شامل مغز و نخاع انجام گیرد. در صورتی که ویروس به مغز نفوذ کند و علائم عصبی آغاز شود، واکسیناسیون دیگر کارایی نخواهد داشت.
شما با مراجعه به بهترین مرکز بهداشت در شیراز میتوانید این واکسن را تزریق کنید.
پروتکل های تزریق واکسن هاری
واکسن هاری در انسان بر اساس شرایط فرد و زمان مواجهه با ویروس، طبق دو رویکرد اصلی تجویز میشود:
پیشگیری پیش از مواجهه (PrEP)
این نوع واکسیناسیون برای افرادی توصیه میشود که بهدلیل شغل یا شرایط محیطی، احتمال تماس بالایی با حیوانات ناقل دارند؛ مانند دامپزشکان، محیطبانان، غارنوردان و افرادی که به مناطق آلوده سفر میکنند.
- برنامه تزریق: واکسن معمولاً در قالب 3 دوز و در روزهای 0، 7 و 21 یا 28 تزریق میشود.
- مزیت: در صورت بروز گازگرفتگی در آینده، این افراد نیازی به تزریق ایمونوگلوبولین (سرم) نخواهند داشت و تنها تعداد محدودی دوز یادآور برای آنها کافی است.
پیشگیری پس از مواجهه (PEP)
این روش بهعنوان اقدام فوری و درمان اورژانسی برای افرادی به کار میرود که توسط حیوان مشکوک به هاری گاز گرفته یا زخمی شدهاند.
- برای افراد بدون سابقه واکسیناسیون: تزریق واکسن در 4 نوبت و در روزهای 0، 3، 7 و 14 انجام میشود.
- ایمونوگلوبولین هاری (سرم): در مواردی مانند زخمهای عمیق یا گازگرفتگی در نواحی پرخطر (بهویژه سر و گردن)، همزمان با اولین دوز واکسن، سرم هاری در اطراف زخم تزریق میشود تا ایمنی فوری ایجاد گردد.
- برای افراد واکسینهشده قبلی: تنها 2 دوز یادآور در روزهای 0 و 3 کفایت میکند و نیازی به تزریق سرم نخواهد بود.
اقدامات ضروری بلافاصله پس از گازگرفتگی
پیش از مراجعه به مرکز درمانی یا واکسیناسیون، انجام سریع و صحیح اقدامات اولیه میتواند بهطور قابلتوجهی خطر ابتلا به هاری را کاهش دهد:
- شستوشوی فشاری زخم (مهمترین اقدام): ناحیه آسیبدیده را حداقل 15 تا 20 دقیقه با حجم زیاد آب جاری و صابون بهخوبی بشویید. این کار باعث حذف مکانیکی ویروس از محل ورود آن میشود.
- ضدعفونی کردن محل زخم: پس از شستوشوی کامل، استفاده از مواد ضدعفونیکننده مانند الکل 70 درصد یا محلول بتادین توصیه میشود تا بار ویروسی باقیمانده کاهش یابد.
- پرهیز از پانسمان یا بخیه محکم: زخم ناشی از گازگرفتگی نباید بهصورت بسته پانسمان یا بخیه شود، زیرا محیط بسته و کم اکسیژن میتواند شرایط مناسبی برای فعالیت ویروس هاری فراهم کند.
انواع واکسن هاری و عوارض احتمالی آن
واکسنهای مورد استفاده امروزی از نوع کِشت سلولی هستند که در مقایسه با واکسنهای قدیمی ساختهشده از بافت مغز حیوانات، ایمنی و اثربخشی بسیار بالاتری دارند.
- محل صحیح تزریق: واکسن هاری باید در عضله دلتوئید بازو تزریق شود. تزریق در ناحیه باسن بهدلیل خطر جذب ناکافی و کاهش اثربخشی واکسن، کاملاً ممنوع است.
- عوارض جانبی احتمالی: برخی افراد ممکن است دچار علائمی خفیف مانند درد، قرمزی یا تورم در محل تزریق، تب خفیف، سرگیجه یا دردهای عضلانی شوند. این واکنشها معمولاً گذرا هستند و در مقایسه با خطر مرگبار بیماری هاری اهمیت ناچیزی دارند.
- موارد خاص و ایمنی واکسن: واکسن هاری هیچ منع مصرف مطلقی ندارد؛ به همین دلیل حتی در زنان باردار، شیرده و نوزادان نیز در صورت مواجهه با حیوان مشکوک، تزریق واکسن کاملاً ضروری و ایمن است.
قبل از تزریق واکسن هاری، توصیه میشود که با پزشک های عمومی در شیراز مشورت کنید تا از عدم حساسیت به اجزای واکسن و شرایط مناسب برای دریافت آن مطمئن شوید.
جمع بندی
در مجموع، مواجهه با حیوان مشکوک به هاری یک فوریت پزشکی است که نیازمند شستشوی فوری و طولانیمدت زخم با آب و صابون و مراجعه بدون فوت وقت به مراکز بهداشتی جهت دریافت دوزهای واکسن و در صورت لزوم ایمونوگلوبولین است. واکسنهای مدرن امروزی بسیار ایمن بوده و هیچ منع مصرفی حتی برای گروههای حساس مانند زنان باردار ندارند؛ بنابراین پایبندی دقیق به تقویم تزریق دوزها (روزهای 0، 3، 7 و 14) تنها تضمین قطعی برای جلوگیری از ابتلا به این بیماری کشنده و جبرانناپذیر محسوب میشود.
منبع: www.nhs.uk
